सध्या कार्ल सेगन यांचे ‘द डेमन हॉन्टेड वर्ल्ड’ (The Demon-Haunted World) वाचतो आहे.
हे पुस्तक मानवी विचारांना नवी दिशा देणारे एक तत्त्वज्ञान आहे.
या पुस्तकातील काही अत्यंत प्रभावी आणि डोळे उघडणारे विचार:
१. विज्ञान म्हणजे ‘नम्रता’
अनेकांना वाटते की विज्ञान म्हणजे सर्व प्रश्नांची उत्तरे असणारा अहंकार आहे. पण सेगन म्हणतात की, विज्ञान म्हणजे आपण ‘चुकीचे असू शकतो’ हे मान्य करण्याचा नम्रपणा आहे. स्वतःची चूक सुधारण्याची सोय असलेले विज्ञान हे जगातील एकमेव साधन आहे. ही जाणीवच माणसाला सत्य शोधण्याकडे प्रवृत्त करते.
२. पडवीतला ड्रॅगन (पुराव्यांची जबाबदारी)
सेगन एक प्रसिद्ध उदाहरण देतात: समजा मी म्हणालो की माझ्या पडवीमध्ये एक आग ओकणारा ड्रॅगन आहे. तुम्ही तो बघायला आलात पण तो अदृश्य आहे, त्याचे पाऊल उमटत नाही आणि त्याला स्पर्शही करता येत नाही. मग अशा ड्रॅगन असण्याला काही अर्थ उरतो का?
जर एखादी गोष्ट सिद्ध करता येत नसेल, तर ती नाकारण्याचा पूर्ण अधिकार आपल्याला आहे. पुराव्याची जबाबदारी दावा करणाऱ्यावर असते, समोरच्यावर नाही.
३. ‘थापा’ ओळखण्याची किट (Baloney Detection Kit)
ज्याप्रमाणे आपण भेसळ ओळखण्यासाठी काही चाचण्या करतो, तशीच बुद्धीसाठी एक ‘किट’ सेगन यांनी दिली आहे.
केवळ कोणीतरी मोठ्या पदावरच्या व्यक्तीने सांगितले म्हणून त्यावर विश्वास ठेवू नका.
जेव्हा अनेक पर्याय समोर असतात, तेव्हा जो सर्वात साधा आणि तर्काला पटेल असा असतो, तोच खरा असण्याची शक्यता जास्त असते (Occam’s Razor).
स्वतःच्या मतावर प्रेम करण्यापेक्षा सत्यावर प्रेम करायला शिका.
४. निसर्गाचे सत्य हेच खरे ‘आश्चर्य’
अनेकांना ज्योतिषशास्त्र किंवा चमत्कारांमध्ये मोठेपण वाटते. पण सेगन म्हणतात की, अब्जावधी आकाशगंगा, डीएनएची गुंतागुंत आणि ताऱ्यांचा जन्म या गोष्टी कोणत्याही काल्पनिक कथेपेक्षा जास्त विस्मयकारक आणि अर्थपूर्ण आहेत. आपल्याला चमत्कारांची गरज नाही, कारण निसर्ग स्वतःच एक अद्भूत चमत्कार आहे.
५. चिकित्सक विचार आणि स्वातंत्र्य
हे या पुस्तकातील सर्वात महत्त्वाचे सूत्र आहे. जो समाज प्रश्न विचारत नाही किंवा डोळे झाकून विश्वास ठेवतो, त्या समाजावर हुकूमशहा किंवा लबाड लोक सहज राज्य करू शकतात.
चिकित्सा करणे (Skepticism) हा केवळ विज्ञानाचा भाग नाही, तर ते नागरिक म्हणून आपले कर्तव्य आहे. आपली बुद्धी शाबूत ठेवणे हेच लोकशाही टिकवण्याचे मोठे साधन आहे.
६. आपण ‘ताऱ्यांचे अंश’ आहोत
सेगन यांनी विज्ञानाला एक आध्यात्मिक उंची दिली आहे. आपल्या शरीरातील प्रत्येक अणू हा अब्जावधी वर्षांपूर्वी एखाद्या ताऱ्याच्या उदरात तयार झाला आहे.
आपण या विश्वापासून वेगळे नसून, हे विश्वच आपल्या माध्यमातून स्वतःला अनुभवत आहे. हे वाचताना माणसाला विश्वाशी असलेले आपले नाते किती खोल आहे, याची जाणीव होते.
हे पुस्तक वाचल्यानंतर माणसाला जगाकडे बघण्यासाठी अंधश्रद्धेचा अंधार दूर करून सत्याचा प्रकाश (Candle in the dark) दाखवणारी एक नवी दृष्टी मिळते.
Discover more from Vittartha
Subscribe to get the latest posts sent to your email.