नवी गुलामगिरी

गुलामगिरी पुन्हा आली आहे, यावेळी गुलामांच्या बेड्या अदृश्य आहेत इतकेच!

माझ्या कारच्या पाचव्या वाढदिवसानिमित्त हा लेख.

आज माझ्या कारला पाच वर्षे पूर्ण झाली. केवळ गरजेसाठी मी ही अतिशय साधी, सेकंड-हँड कार घेतली होती आणि कोणत्याही दिखाव्याला बळी न पडता मी गेली पाच वर्षे ती यशस्वीपणे वापरत आहे. हा प्रवास वरवर पाहता सोपा वाटत असला, तरी प्रत्यक्षात तो एक मोठा वैचारिक संघर्ष होता. जेव्हा तुमच्या आजूबाजूचे सर्व लोक अत्याधुनिक आणि महागड्या गाड्या वापरत असतात, जेव्हा कामाच्या ठिकाणी तुमच्यापेक्षा जूनियर असलेले लोक तुमच्या कारपेक्षा पाचपट महागड्या गाड्या खरेदी करतात आणि तुमच्याकडे आर्थिक क्षमता असूनही तुम्ही जाणीवपूर्वक तो ‘अपग्रेड’ टाळता, तेव्हा ते सोपे नसते.

माणूस म्हणून आपल्यात उपजतच इतरांशी तुलना करण्याची आणि स्वतःकडे अधिक ‘चमकदार’ वस्तू आहेत हे दाखवून समोरच्यावर छाप पाडण्याची प्रवृत्ती असते. या प्रवासात मला उमजले की, चंगळवादी संस्कृतीत ‘गरजेपुरते’ राहणे ही केवळ आर्थिक निवड नसून, त्यासाठी एक प्रबळ वैचारिक बैठक आणि आध्यात्मिक जागृती लागते.

खरेतर, आर्थिक स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ ‘काम करण्याची गरज न उरणे’ इतकाच मर्यादित अर्थ नाही; त्याचा अर्थ त्याहीपेक्षा कितीतरी पटीने सखोल आहे. आर्थिक स्वातंत्र्य म्हणजे चंगळवादी संस्कृतीच्या लाटेत वाहून न जाता, जाहिरात संस्थांनी ठरवून दिलेल्या नियमांऐवजी स्वतःच्या विवेकबुद्धीने स्वतःच्या खर्चाचे नियम स्वतः ठरवणे. जेव्हा आपण पैसा कुठे आणि कसा खर्च करायचा हे कंपन्यांच्या जाहिरातींवरून नव्हे, तर स्वतःच्या मूल्यांवरून ठरवतो, तेव्हा खऱ्या अर्थाने आपण स्वतंत्र होतो. या स्वातंत्र्याच्या आड येणारी सर्वात मोठी भिंत म्हणजे ‘चंगळवाद’.

मानवाचा इतिहास हा मुळात संघर्षाचा इतिहास आहे आणि या संघर्षाच्या केंद्रस्थानी नेहमीच ‘गुलामगिरी’ राहिली आहे. आज आपण स्वतःला स्वतंत्र समजत असलो, तरी खरोखर आपण मुक्त आहोत का, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची वेळ आली आहे. पूर्वीच्या काळी गुलामगिरी ही एक उघड आणि क्रूर प्रथा होती, जिथे गुलामांना मालक विकत घ्यायचे आणि त्यांच्याकडून आयुष्यभर फुकट श्रम करून घेतले जायचे. गुलामांना कोणतेही हक्क नसायचे आणि त्यांच्या जीवनाचे नियंत्रण पूर्णपणे दुसऱ्याच्या हातात असे.

मात्र, काळाच्या ओघात जगभर लोकशाहीचे वारे वाहू लागले आणि मानवी हक्कांची जाणीव प्रबळ झाली. या प्रक्रियेत अधिकृतपणे गुलामगिरीची प्रथा नष्ट झाली आणि त्यातून ‘कामगार वर्गाचा’ उदय झाला. कामगारांना स्वतःचे हक्क मिळाले, त्यांच्या संघटना तयार झाल्या आणि त्यांच्या श्रमाला कायदेशीर किंमत मिळू लागली. दुसऱ्या महायुद्धानंतर जगाने एक सुवर्णकाळ अनुभवला, जिथे समाजाची रचना कामगार वर्गाचे जीवन सुसह्य करण्याकडे कललेली होती. कामगार हा समाजाचे ‘हृदय’ मानला जात असे, कारण खरी उत्पादकता पैशात नसून मानवी श्रमात असते, याची जाणीव सर्वांना होती. युनियन्सच्या माध्यमातून झालेल्या सुधारणांमुळे सामान्य माणसाला दर्जेदार आरोग्य सेवा, सरकारी शाळा आणि परवडणारी विद्यापीठे उपलब्ध झाली.

परंतु, कालांतराने या व्यवस्थेत एक मोठा बदल घडून आला, ज्याला ‘उच्चभ्रूंचा उठाव’ म्हटले जाते. श्रीमंत आणि सत्ताधारी वर्गाला ही सामाजिक समानता नको होती, त्यांना पुन्हा एकदा सत्ता आणि पैसा स्वतःच्या हाहात एकवटायचा होता. अमेरिकेतील ‘रीगन क्रांती’ आणि ब्रिटनमधील ‘थॅचरिझम’ मुळे ‘नव्या-उदारमतवादा’चा उदय झाला आणि समाजाचा दृष्टिकोन कामगार-हित सोडून भांडवलदारांच्या फायद्याकडे वळला. याचे उदाहरण म्हणजे, अगदी वीस तीस वर्षांपूर्वी एका CEO चा पगार कामगाराच्या पगारापेक्षा सरासरी २० पट होता, जो आज चक्क २०० ते ३०० पटीने वाढला आहे. जेव्हा सत्तेचे केंद्र बदलले, तेव्हा भांडवलदारांनी शोषणाची एक नवीन आणि अत्यंत हुशार पद्धत शोधून काढली; त्यांनी कामगाराला ‘ग्राहक’ बनवून त्याला ‘चंगळवादा’च्या जाळ्यात ओढले.

या नवीन व्यवस्थेचे मानसशास्त्र भारतीय संदर्भात समजून घेण्यासाठी एक काल्पनिक प्रयोग पाहता येईल. समजा, आज सर्वांच्या खात्यात अचानक करोडो रुपये जमा झाले, तर काय होईल? भारतीय मानसिकतेनुसार, लोक सर्वात आधी भरमसाठ सोने-नाणे, महागड्या गाड्या किंवा आलिशान बंगले खरेदी करतील. इतकेच नाही, तर लग्नसराईतील अवाजवी खर्च आणि सणासुदीच्या दिखाऊपणावर अफाट पैसा उडवला जाईल आणि त्या ऐश्वर्याचे प्रदर्शन सोशल मीडियावर केले जाईल. यातून समाजामध्ये ‘माझं तुझ्यापेक्षा कसं सरस’ ही जीवघेणी चढाओढ निर्माण होते. ही केवळ आर्थिक स्पर्धा नसून एक सामाजिक ‘स्टेटस गेम’ आहे, ज्यामध्ये प्रत्येकजण नातेवाईक किंवा शेजाऱ्याच्या वरचढ होण्याच्या नादात कर्जबाजारी होतो. या चंगळवादामुळे आपली पारंपरिक ‘एकमेकां सहाय्य करू’ ही सामुदायिक वृत्ती नष्ट झाली असून, आपण शेजाऱ्याच्या प्रगतीचा आनंद मानण्याऐवजी त्याचा द्वेष करू लागलो आहोत.

इतकेच नाही, तर जेव्हा एखाद्या सामान्य माणसाला या कर्जाच्या आणि चंगळवादाच्या गुलामगिरीतून मुक्त होण्याची संधी मिळते, तेव्हा तो जाणीवपूर्वक ती संधी नाकारतो. मिळालेल्या पैशातून कर्जमुक्त होऊन स्वावलंबी होण्याऐवजी, तो आणखी मोठी वस्तू किंवा अधिक ‘चंगळ’ करण्यासाठी पुन्हा त्याच चक्रात स्वतःला झोकून देतो. मुक्त होण्याऐवजी तो या गुलामगिरीत अधिक खोलवर रुतणे पसंत करतो. चंगळवादाचा हाच विजय आहे की तो शोषितांनाच शोषणाची गोडी लावतो.

आजची शिक्षण पद्धती सुद्धा याच चंगळवादाचा एक भाग बनली आहे. शिक्षण आता ज्ञानासाठी नसून, फक्त ‘चांगला पगार’ मिळवून देणारे एक साधन उरले आहे. लहानपणापासूनच आपली मानसिकता एका ‘आज्ञाधारक ग्राहकाची’ बनवली जाते, ज्याचा अंतिम उद्देश फक्त वस्तू खरेदी करणे आणि त्यांचा उपभोग घेणे हा असतो. जेव्हा आपली कमाई या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी कमी पडते, तेव्हा आपण ‘कर्ज’ काढतो. हे कर्ज म्हणजे आधुनिक काळातील अदृश्य साखळदंड आहेत, जे आपल्याला पुन्हा त्याच गुलामगिरीकडे घेऊन जातात. या संपूर्ण प्रक्रियेला ‘गुलामगिरीची पूर्णता’ म्हटले जाते.

जुन्या काळातील गुलाम बंड करायचा, कारण त्याला माहित होते की तो गुलाम आहे आणि त्याच्या पायात बेड्या आहेत. मात्र, आजच्या आधुनिक माणसाला नवनवीन गॅजेट्स, मॉल्स आणि सुखसोयींचा एक ‘सोन्याचा पिंजरा’ देण्यात आला आहे. या पिंजऱ्यात त्याला इतके मनोरंजन आणि ‘चंगळ’ मिळते की, आपल्याला कैद करण्यात आले आहे याची त्याला जाणीवच राहत नाही. तो बाहेर उडण्याचे स्वातंत्र्य पूर्णपणे विसरून जातो आणि आपल्या पिंजऱ्यालाच घर मानू लागतो. शेवटी, चंगळवाद आपल्याला वस्तूंचा मालक बनवण्याऐवजी वस्तूंचा गुलाम बनवत आहे. यातून बाहेर पडण्यासाठी आपल्याला ‘गरज’ आणि ‘लोभ’ यातील फरक ओळखावा लागेल, कारण खरी प्रगती वस्तू जमा करण्यात नसून वैचारिक स्वातंत्र्य आणि स्वतःच्या पैशावर स्वतःचे नियंत्रण मिळवण्यात आहे.